Borç/Gelir Oranı ve Hane Dayanıklılığı

Borç/gelir oranı, aylık borç ödemelerinin gelirde ne kadar yer tuttuğunu gösterir:

Borç yükü oranı
= Aylık kredi + kart + KMH zorunlu ödemeleri / net aylık gelir

Net gelir 70.000 TL, kredi 10.000, kart planı 8.000 ve diğer taksit 3.000 TL ise oran %30'dur. Bu tek başına uygunluk kararı değildir; kira ve temel giderler sonucu değiştirir.

İki katman

Basit oran

Yalnız borç taksitlerini ölçer.

Nakit akışı oranı

Zorunlu yük oranı
= Borç ödemeleri + zorunlu yaşam giderleri / net gelir

Borç %30, zorunlu yaşam %55 ise toplam %85'tir; bütçede %15 alan kalır.

Toplam borç ile aylık borç farkı

100.000 TL borcun 36 aylık taksidi ile 12 aylık taksidi farklı nakit yükü yaratır. Aylık oran ödeme baskısını, toplam borç ve toplam maliyet uzun vadeli yükü gösterir. İkisi birlikte izlenir.

Stres testi

Gelir %15 azalırsa:

Stresli gelir = 70.000 × 0,85 = 59.500 TL
Borç oranı = 21.000 / 59.500 ≈ %35,3

Zorunlu gider 38.000 TL ise toplam 59.000 TL olur ve neredeyse alan kalmaz.

Değişken gelir

Son 12 ayın ortalaması yerine düşük dönem ortalaması kullanılabilir. Prim tamamen borç taksidine bağlanmaz.

Risk Merkezi raporu

e-Devlet'teki TBB Risk Merkezi raporu açık kredi ve limitlerin görünür olmasına yardım eder. Kişisel tablonuzla kurum kaydını karşılaştırın.

Oranı düşürme yolları

• pahalı borca ek ödeme,
• vade/toplam maliyet karşılaştırmalı yapılandırma,
• yeni borcu durdurma,
• gelir artışı,
• büyük sabit gider değişikliği.

Limiti artırmak borç tutarını azaltmaz.

Uygulama tablosu

Aylık ödeme toplamı ve üç aylık trend izlenir.

Yanlış anlama kutusu

%30 herkes için güvenli değildir. Kira ve bakım yükü farklıdır.
Düşük aylık taksit ucuz kredi değildir. Uzun vade toplam maliyeti büyütebilir.
Kart limiti gelir değildir.

Sonuç

Borç/gelir oranı erken uyarı aracıdır. Zorunlu gider ve gelir düşüşü testiyle birlikte kullanıldığında yeni kredi kararının bütçeyi ne kadar kırılganlaştırdığı görülür.

Dört hane örneği

A ve B hanesinde borç oranı %30 olsun.

• A hanesi kira ödemiyor, iki düzenli gelire ve acil fona sahip.
• B hanesi gelirin %45'ini kiraya veriyor, tek gelirli ve fonu yok.

Aynı yüzde, B için çok daha kırılgandır. Bu nedenle ikinci ölçü zorunlu yük oranıdır.

Kredi öncesi marj

Borç öncesi serbest nakit
= Gelir - zorunlu gider - mevcut borç

Yeni kredi marjı
= Borç öncesi serbest nakit - yeni taksit

70.000 TL gelir, 42.000 zorunlu gider, 12.000 mevcut borç:

Serbest nakit = 16.000 TL
Yeni taksit 10.000 TL → marj 6.000 TL

Bir sağlık veya bakım şoku 6.000 TL'yi aşarsa yeniden borç gerekebilir.

Vade uzatmanın etkisi

Vade uzayınca aylık borç oranı düşebilir, toplam maliyet artabilir. Hem bugünkü oran hem sözleşme boyunca toplam ödeme raporlanmalıdır.

Uygulama tablosu

Sonuç yorumu

Oran yükseliyorsa yeni borç almadan önce taksit değil toplam maliyet ve gelir dayanıklılığı incelenir. Borç oranı düşüyorsa bunun nedeni limit artışı değil gerçek bakiye azalması olmalıdır.