Faiz Nedir?

Faiz, paranın "kirası" gibi düşünülebilir: parayı bir süreliğine başkasına (bankaya para yatırdığında bankaya, kredi çektiğinde ise sana) kullandırmanın veya kullandırılmasının karşılığıdır. Mevduat sahibi parasını bankaya "kullandırır" ve karşılığında faiz kazanır; kredi kullanan ise bankanın parasını kullanır ve karşılığında faiz öder.

Basit ve bileşik faiz

Basit faizde getiri yalnızca başlangıçtaki ana para üzerinden hesaplanır; kazanılan faiz ana paraya eklenmez.

Basit faiz getirisi = Ana para × faiz oranı × süre

Bileşik faizde ise her dönem kazanılan getiri ana paraya eklenir ve bir sonraki dönemde o toplam üzerinden yeniden getiri hesaplanır — yani "faizin faizi" işler.

Bileşik faiz (1 dönem)
Yeni bakiye = Önceki bakiye × (1 + dönemsel faiz oranı)

Örneğin 100.000 TL, yıllık %30 basit faizle bir yılda 30.000 TL getiri sağlar. Aynı oran aylık bileşiklenirse (yaklaşık %2,2 aylık), yıl sonunda getiri 30.000 TL'nin biraz üzerinde olur — çünkü her ay kazanılan faiz, bir sonraki ayın hesaplamasına dahil olur.

Bileşikleme sıklığı neden önemli?

Aynı nominal (yıllık ilan edilen) faiz oranına sahip iki teklif, bileşikleme sıklığı farklıysa aynı gerçek getiriyi sağlamayabilir. Getiri günlük veya aylık bileşiklenen bir hesap, yılda bir bileşiklenen aynı nominal orandaki hesaptan biraz daha fazla getiri sağlar. Bu yüzden mevduat tekliflerini karşılaştırırken yalnızca ilan edilen orana değil, hesaplama yöntemine de bakmak gerekir.

Neden önemli?

Tasarruf ederken: Hangi hesabın gerçek (efektif) getirisinin daha yüksek olduğunu anlamak, yalnızca ilan edilen faiz oranına bakmaktan daha güvenilirdir.

Borçlanırken: Kredi kartı ve tüketici kredisi gibi ürünlerde faiz, borcun toplam maliyetini belirleyen en büyük kalemdir. Düşük aylık taksit, düşük toplam maliyet anlamına gelmeyebilir — vade uzadıkça toplam ödenen faiz artabilir.

Stopaj: Mevduat faizi geliri üzerinden vergi (stopaj) kesilir; hesaplamalarda net getiri, brüt faizden düşüktür.

Nominal faiz ile reel faiz

Faiz oranı tek başına yeterli bir gösterge değildir. Enflasyon yüksekken, görünen (nominal) faiz oranı yüksek olsa bile, enflasyon düşüldükten sonraki reel faiz düşük hatta negatif olabilir:

Yaklaşık reel faiz ≈ Nominal faiz oranı - Enflasyon oranı

Nominal faiz %40, enflasyon %45 ise reel getiri yaklaşık -%5'tir — nominal olarak para büyümüş görünse de alım gücü küçülmüştür.

Yanlış anlama kutusu

En yüksek ilan edilen faiz, her zaman en yüksek getiriyi vermez. Bileşikleme sıklığı, vade koşulları ve stopaj sonucu değiştirir.

Düşük aylık taksit, ucuz kredi anlamına gelmez. Toplam maliyet, taksit tutarı kadar vadeye de bağlıdır.

Yüksek nominal faiz otomatik kazanç değildir. Enflasyonun altında kalan bir nominal faiz, reel kayıp anlamına gelebilir.

Sonuç

Faiz kavramını anlamak, hem tasarruf hem borçlanma kararlarında "hangi teklif gerçekte daha avantajlı" sorusuna doğru cevap vermenin temelidir. Karşılaştırma yaparken ilan edilen orana değil, bileşikleme yöntemine, vadeye ve enflasyona göre düzeltilmiş reel getiriye bakılmalıdır.