Senyoraj

Senyoraj, devletin veya merkez bankasının para basma tekelinden elde ettiği gelirdir. Kelime, Orta Çağ'da madeni para basma hakkına sahip feodal beylere (seigneur) dayanır: bey, külçe getirene bir miktar eksik sikke verir, aradaki farkı kendine ayırırdı. Bugün mantık aynıdır: parayı üretmenin maliyeti, o paranın satın alabildiği mal ve hizmetten çok daha düşüktür.

Senyoraj nasıl oluşur?

Modern ekonomide senyorajı iki yoldan düşünmek mümkündür:

1. Basım farkı: Banknot ve madeni paranın üretim maliyeti ile nominal değeri arasındaki fark. Bu, senyorajın sezgisel ama küçük kısmıdır.
2. Parasal senyoraj: Merkez bankası para ihraç ettiğinde karşılığında faiz getiren varlıklar edinir: devlet tahvili, bankalara verilen krediler, döviz rezervleri gibi. Banknot sahibine faiz ödenmez. Varlıkların getirisi ile basılan paranın sıfır maliyeti arasındaki fark merkez bankasının gelirine dönüşür.

Merkez bankasının dönem kârı, kendi kanununda belirlenen esaslara göre dağıtılır ve bir kısmı Hazine'ye aktarılabilir. Senyoraj bu nedenle dolaylı olarak kamu gelirlerine katkı yapar.

Senyoraj ile enflasyon vergisi farkı

İki kavram sık karıştırılır, ama farklı tarafları ölçer:

Ekonomi büyüdüğünde insanların ve şirketlerin elinde tutmak istediği para miktarı da artar. Merkez bankası bu ek talebi karşılayacak kadar para bastığında fiyatlar artmadan da senyoraj elde edilebilir. Para arzı talepten hızlı büyüdüğünde ise fiyatlar yükselir ve elinde para tutanların reel kaybı enflasyon vergisi olarak ortaya çıkar.

Neden önemli?

Tarihte birçok ülke bütçe açığını vergi toplamak yerine para basarak finanse etmeyi denedi. Kısa vadede kolay görünen bu yol, para arzı hızla büyüdükçe yüksek enflasyona hatta hiperenflasyona yol açtı. Bugün çoğu ülkede merkez bankalarının bağımsızlığı ve fiyat istikrarı hedefi bu riski sınırlamak için tasarlanmıştır. TCMB'nin temel amacının fiyat istikrarı olarak tanımlanması da bu çerçevenin bir parçasıdır.

Gündelik hayatta karşılığı

Senyoraj doğrudan sizin cebinizden çıkan bir kalem değildir. Sizi asıl ilgilendiren tarafı, para arzının talepten hızlı büyüdüğü dönemlerde elinizdeki TL nakdin ve faizsiz hesap bakiyenizin değer kaybıdır. Bunun büyüklüğünü kendi tutarınızla görmek için Enflasyon Hesaplama aracını kullanabilir, alım gücü ve enflasyon sayfalarına göz atabilirsiniz. Para politikasının fiyatlar üzerindeki etkisini politika faizi sayfasında anlattık.

Kaynak notu

Kavramın tanımı genel makroekonomi literatürüne dayanır. Merkez bankasının fiyat istikrarı amacına ilişkin bilgi TCMB'nin para politikası açıklamalarından ve Enflasyon Raporu'ndan alınmıştır. Bu sayfa belirli bir dönemin senyoraj tutarına ilişkin tahmin içermez.