Baz Etkisi Nedir?

Baz etkisi, bir değişim oranının karşılaştırıldığı önceki dönemin olağan dışı yüksek veya düşük olmasından etkilenmesidir. Yıllık enflasyon düşerken aylık fiyatlar artmaya devam edebilir.

Sayısal örnek

Endeks:

Haziran yıllık:

132 / 100 - 1 = %32

Temmuz yıllık:

143 / 110 - 1 = %30

Temmuz 2026'da endeks 132'den 143'e yükselmiş olmasına rağmen yıllık oran %32'den %30'a düşmüştür; çünkü geçen yılın bazı çok yükselmiştir.

Haber okuma

“Yıllık enflasyon düştü” ifadesiyle birlikte:

• aylık değişim,
• endeks seviyesi,
• geçen yılın aynı ayı

incelenir.

Maaş ve bütçe

Baz etkisiyle oran düşmesi, market fiyatının gerilediği anlamına gelmez. Hane bütçesi fiyat seviyesini öder.

Diğer kullanım

Büyüme, satış ve şirket kârında da düşük/yüksek baz yıllık oranı büyütebilir veya küçültebilir.

Yanlış anlama kutusu

Baz etkisi verinin sahte olduğu anlamına gelmez. Karşılaştırma matematiğidir.
Yıllık oran düşerken aylık artış sürebilir.
Fiyat seviyesi ile değişim oranı ayrıdır.

Sonuç

Baz etkisini anlamak için yalnız yıllık yüzdeyi değil aylık hareketi ve geçen yılın seviyesini birlikte okuyun.

Baz etkisini grafik olmadan görmek

Bir fiyat endeksinin dört dönemini yazın:

Bu yıl aylık değişim:

143 / 130 - 1 = %10

Yıllık değişim:

143 / 110 - 1 = %30

Önceki ayın yıllık oranı:

130 / 95 - 1 ≈ %36,8

Aylık fiyat %10 yükselmişken yıllık oran %36,8'den %30'a düşmüştür. Nedeni geçen yılın bazının 95'ten 110'a sıçramasıdır.

Şirket satışlarında baz etkisi

Bir şirket geçen yıl afet veya kapanma nedeniyle yalnız 10 milyon TL satış, bu yıl 20 milyon TL satış yaparsa büyüme %100 görünür. İki yıl önce 25 milyon TL ise faaliyet hâlâ eski seviyenin altındadır. Tek yıllık büyüme oranı bağlam olmadan yanıltıcıdır.

Haber kontrol soruları

• Karşılaştırılan başlangıç seviyesi neydi?
• Aylık/dönemlik değişim ne?
• Endeks veya tutarın kendi seviyesi nerede?
• Olağandışı geçen yıl olayı var mı?
• Mevsimsellik düzeltilmiş mi?

Uygulama

TÜİK bültenindeki aylık ve yıllık oranı aynı satırda yazın. Yıllık oran düşerken aylık artış sürüyorsa “fiyatlar düştü” cümlesini kullanmayın. Doğru ifade, “yıllık artış hızı yavaşladı; fiyat seviyesi aylık olarak yükseldi” olabilir.